Pamięć społeczna, zbiorowa czy kulturowa?
Pamięć społeczna jest to społecznie wytwarzana, przekształcana oraz względnie ujednolicana i przyjmowana wiedza. Odnosi się ona do przeszłości danej zbiorowości. Wiedza ta obejmuje różne treści, funkcje, może trwać dzięki kulturowym nośnikom oraz trafiać do jednostek z różnych źródeł. Przytoczona definicja jest jednak dość powszechna.
Jak twierdzi Barbara Szacka, w literaturze przedmiotu dotyczącym problematyki pamięci zbiorowej panuje chaos. Różni badacze używają różnych określeń .
Albvaks 1Maurice Halbwachs (1877-1945) jest jednym z najważniejszych socjologów, którzy zajmują się pojęciem pamięci społecznej . Halbwachs przedstawił swoje poglądy w roku 1925 wraz z ukazaniem się jego książki „Społeczne ramy pamięci". Jako pierwszy przedstawił on teorię pamięci indywidualnej oraz przeniósł ją na grupę społeczną. W ujęciu Maurice Halbwachsa pamięć społeczna jest więc problemem indywidualnym (dotyczącym danej jednostki). Tylko jednostki pamiętają, dzięki przywoływaniu wydarzeń z przeszłości jako treści świadomości. „Akty pamięci" tych jednostek polegają na społecznie zdeterminowanym wyborze, jakim są określone elementy z dostępnych zasobów pamięci, które są z kolei właściwością grupy, do których dane jednostki przynależą. To właśnie te zasoby są społecznie zinstytucjonalizowane. Inaczej mówiąc, pamięć społeczna jest to proces ciągłego rekonstruowania się przeszłości przez jednostkę. Proces ten z kolei jest możliwy tylko poprzez przynależność do określonej grupy, która dostarcza nam tzw. „ram pamięci". Ramy te umożliwiają interpretację przeszłości z punktu widzenia tego, co dzieje się teraz (z teraźniejszości). Społeczne ramy pamięci to „grupowe infrastruktury pamięci", składają się one z chronologii, za pomocą których uporządkować można wszelkie przeszłe wydarzenia i określić poziom, do którego sięga nasza pamięć słów. Poprzez słowa te nadajemy znaczenie zdarzeniom z przeszłości oraz rozpoznajemy je jako takie, które przynależą do kompleksu znaczeń oraz miejsc i obiektów materialnych. Miejsca i obiekty materialne stanowią symboliczne zagęszczenie się czasu w przestrzeni, stymulując przez to naszą pamięć i organizując nasze myśli oraz emocje, które są związane z przeszłością. Ramy pamięci określają więc po pierwsze pamięć osobistą (biograficzną, wewnętrzną, bezpośrednią) jednostek, czyli to co, jednostki pamiętają z własnych przeżyć i doświadczeń. Po drugie określają one pamięć zewnętrzną (pośrednią), która z kolei obejmuje wyobrażenia przeszłości, które są wspólne dla wszystkich członków grupy i dotyczą wydarzeń, w których nie uczestniczyli oni osobiście .
Parafrazując poglądy Halbwachsa, pamięć jest domeną jednostki, jednak aby pamiętać, musimy przynależeć do jakiejś zbiorowości. Ludzie nabywają zdolność zapamiętywania właśnie poprzez kontakt z innymi członkami społeczeństwa, dlatego też bez kontaktu z nimi nie byłoby pamięci. Proces tworzenia wspomnień jest zbiorowy, natomiast samo zapamiętywanie jest domeną jednostki.

Halbwachs nie jest jedynym badaczem, który zajmował się problemem pamięci. Duży wkład do tej problematyki włożyło małżeństwo Assmannów – Jan i Aleida Assmann. Napisali oni takie dzieła jak „Pamięć kulturowa" oraz „Przestrzenie pamięci". Lata 90. XX wieku to największy rozkwit teorii pamięci. Właśnie wtedy powstają dzieła Assmanów. Tłem do ich twórczości jest praca „Les lieux de memoire" Pierre'a Nory .
assmannJan Assmann rozpatruje źródła teorii pamięci na podstawie dwóch XX-wiecznych refleksji o pamięci: socjologicznej perspektywie Maurice Halbawchsa (wymiar społeczny) oraz kulturologicznej perspektywy Aby'ego Warbunga (wymiar kulturowy) . Assmannowi bliższa jest teoria Warbunga, który postrzega kulturę jako „organ pamięci" .
Assmann w obrębie pamięci zbiorowej (zgodnie z wytycznymi Halbwachsa) wyróżnia pamięć komunikacyjną i kulturową . Pamięć komunikacyjna są to obrazy zdarzeń minionych, kształtowana poprzez relacje światków oraz przekazywane między pokoleniami . Najważniejszą cechą pamięci komunikacyjnej jest jej ograniczony horyzont czasowy. Pamięć ta sięga zazwyczaj nie dalej niż 80 (najwyżej 100) lat, czyli trzy bądź cztery pokolenia . Natomiast pamięć kulturowa wyłania się dopiero wtedy, gdy pamięć komunikacyjna zaczyna wygasać. Wraz z odchodzeniem świadków przeszłych zdarzeń, upamiętnienie ich zostaje przeniesione na obszar zewnętrzny: rytualny oraz materialny . Jak pisze sam Assmann:
„Pamięć kulturowa ma swoje punkty stałe, jej horyzont nie przemieszcza się wraz z przesuwającą się teraźniejszością. Tymi punktami stałymi są rozstrzygające o losie wydarzenia przeszłości, których wspominanie jest podtrzymywane przez kształtujący wpływ kultury (teksty, obrazy, pomniki) i komunikację zinstytucjonalizowaną" .
Assmann pisze tutaj o tzw. figurach wspomnień (figurach pamięci), o których będę pisała w kolejnym podrozdziale. Aleida Assmann uzupełniła podział, stworzony przez swojego męża, o pojęcie pamięci zbiorowej. Przedstawiła ona hierarchiczną strukturę, gdzie pamięć komunikacyjna, to wspomnienia indywidualne, które są przekazywane następnym pokoleniom .
Aleida Assmann przeciwstawia sobie dwa pojęcia pamięci: pamięć zbiorową oraz kulturową. Pamięć kulturowa, według badaczki, służy przekazywaniu wiedzy oraz doświadczenia ponad granicą pokoleń, podobnie zresztą dzieje się w przypadku pamięci zbiorowej, ponieważ w ten sposób wytwarza ona tzw. społeczną pamięć długoterminową. Pamięć zbiorowa osiąga tę równowagę poprzez radykalne zgęszczenie treści, spotęgowanie symboli oraz odwoływanie się do silnych artefaktów psychicznych. Z kolei pamięć kulturowa opiera się na zewnętrznych instytucjach oraz mediach. Zasadniczą rolę odgrywa w tym przypadku przeniesienie doświadczeń, wspomnień oraz wiedzy na tzw. nośniki informacji – np. obraz bądź pismo. Media dla pamięci zbiorowej mają jednak tylko znaczenie sygnalizacyjne, służą jej jako znaki orientacyjne oraz apele do wspólnie podzielanej pamięci. Podstawowymi artefaktami pamięci kulturowej są: teksty, obrazy, rzeźby oraz kompozycje przestrzenne takie jak: pomniki, architektury krajobrazu oraz porządki czasowe: święta, zwyczaje, rytuały.
„Pamięć zbiorowa utrwala doświadczenie i wspólną wolę. Tymczasem pamięć kulturowa służy obywatelom społeczeństwa do komunikacji w długiej, historycznej perspektywie, wkraczającej poza okres życia, a przez to do upewnienia się w tożsamości, która powstaje dzięki przynależności do ponadpokoleniowej tradycji i szeroko zakrojonych doświadczeń historycznych" .
Według niemieckiego psychologa społecznego Haralda Welzera niezwykle trudne jest jednoznaczne wskazanie w rzeczywistości społeczno-kulturowej pamięci komunikacyjnej i kulturowej. Dlatego proponuje on określenie 'pamięć społeczna' jako nadrzędną wobec nich. Chodziło mu o stworzenie wspólnej ramy dla kategorii zaproponowanej przez Assmannów. Pamięć społeczną rozumie więc on jako zbiór istniejących w społeczeństwie praktyk, których celem jest skonstruowanie wspólnego wyobrażenia przeszłości oraz kształtowanie tożsamości zbiorowej. Z kolei Assmannowie jako nadrzędne pojęcie dla pamięci komunikacyjnej oraz kulturowej uznawali pamięć zbiorową .
Na gruncie nauki polskiej można wyróżnić trzy perspektywy wymiarów pamięci. Pierwsza z nich wynika z politycznego kontekstu oraz dotyczy głównie upamiętnienia ważnych wydarzeń z historii najnowszej. Druga perspektywa dotyczy relacji, jaka zachodzi pomiędzy historią a pamięcią. Natomiast ostatnia już perspektywa wyłania się z prowadzonych w Polsce badań socjologicznych, które zostały zainicjonowane przez Ninę Assorodobraj-Kulę, a następnie kontynuowane przez m.in. Barbarę Szacką i Andrzeja Szpocińskiego .
Barbara Szacka przeanalizowała najważniejsze sposoby ujmowania problematyki pamięci zbiorowej (na gruncie polskiej i światowej literatury przedmiotu) . Uważa ona, iż w literaturze przedmiotu dotyczącej problematyki pojęcia pamięci zbiorowej panuje chaos. Nie jest ono jednolicie pojmowane i definiowane. Badacze stosują różne nazwy, takie jak pamięć społeczna, zbiorowa, kulturowa, historyczna. Jeszcze inni opowiadają się za tym, aby mówić o pamięci a nie o pamiętaniu. Niektórzy posługują się również pojęciem 'świadomość historyczna' . Barbara Szacka opowiada się za używaniem na gruncie socjologii pojęcia pamięć zbiorowa, ponieważ dzięki popularyzacji myśli Halbwachsa to pojęcie weszło do języka publicystyki oraz terminologii naukowej .
Badaczka wypracowała własną definicję. Według niej pamięć zbiorowa jest dynamiczna i zmienna, jest ona polem nieustannych starć oraz spotkań, a także mieszania się obrazów przeszłości, które są konstruowane z różnych perspektyw i budowana jest z wielu różnych elementów .
Współcześnie możemy zauważyć wzrost zainteresowania problematyką pamięci/miejsc pamięci, zarówno w Polsce jak i na świecie. Przykładem tego jest bogata literatura przedmiotu dotycząca teorii miejsc pamięci oraz samej pamięci – zbiorowej, społecznej czy kulturowej. Zajmują się tym socjolodzy, historycy, politolodzy oraz kulturoznawcy. Każdy z nich bada zjawisko z odmiennej perspektywy, która jest charakterystyczna dla jego dyscypliny.


Miejsca pamięci, figury pamięci
Termin „miejsca pamięci" po raz pierwszy pojawił się w dziele Pierre'a Nory „Les lieux de memoire" oraz jako hasło „Memoire collective" w słowniku encyklopedycznym „Faire d'historie" (1974), który Nora redagował wspólnie z Jacques'em La Goffem. Historyk w swoich rozważaniach nawiązuje do durkhemisty (uczeń Durkheima) Maurice'a Halbwachsa oraz do antropologa Marcela Maussa . Według badacza miejscami pamięci są te miejsca, gdzie dane wspólnoty (np. rodzina, naród) przechowują swoje pamiątki albo uznają te pamiątki za istotną część swojej osobowości. Uczony dzieli miejsca pamięci na: miejsca topograficzne, 

Pierre Nora by Helie Gallimard

czyli np. biblioteka, muzeum, archiwum; miejsca symboliczne – cmentarze, architektura, pomniki oraz miejsca funkcjonalne tj. stowarzyszenia, podręczniki, autobiografie .W ujęciu Nory tak naprawdę wszystko, może być takim miejscem pamięci. Każdy przedmiot mający wymiar symboliczny będzie miejscem pamięci np. stara fotografia rodzinna.

Z kolei pojęcie figur pamięci odwołuje się do pamięci kulturowej (o której pisał Jan Assmann). Pamięć kulturowa ma swoje punkty stałe, a jej horyzont zmienia miejsca wraz z zmieniającą się teraźniejszością. Te punkty stałe to wydarzenia przeszłości, które rozstrzygają o ich losie. Wspomnienie tychże punktów stałych jest podtrzymywane poprzez kształtujący wpływ kultury (teksty, obrzędy, pomniki) oraz komunikację zinstytucjonalizowaną, czyli właśnie figury pamięci. Figury te tworzą w strumieniu komunikacji tzw. „wyspy czasowe". W pamięci kulturowej owe „wyspy czasowe" rozszerzają się do przestrzeni wspomnień „retrospektywnej rozwagi". Pojęcie to wymyślił Aby Warburg (którego teoria pamięci zbiorowej ma wymiar właśnie kulturowy i jest znacznie bliższa koncepcji Assmana niż społeczna koncepcja Halbwachsa).
Warburg przypisywał obiektywizacjom kultury (np. zwyczajom, strojom, a nawet znaczkom pocztowym) tzw. „energię mnemiczną". Sens doświadczenia zbiorowego, który krystalizuje się w formującym rzeczywistość wpływie kultury, da się odczytać na nowo przez kontakt z nimi 

(obiektywizacjami kultury) po upływie nawet tysięcy lat. Inaczej rzecz ujmując Badacz mówi o tym, iż kontakt z obiektywizacjami kultury (figurami pamięci czy miejscami pamięci) nawet po tysiącach lat może mieć sens dzięki „energii mnemicznej", czyli po prostu dzięki pamięci. Pamięć o danych miejscach pozwala niejako zachowywać te miejsca dla przyszłych pokoleń. Jak to ujął Warbung, pamiętając i dbając o wszelkie obiektywizacje kultury w teraźniejszości sprawiamy, że będą one znane ludziom w przyszłości.

Źródła:

  • Fragment z pracy licencjackiej autorki strony, a w niej:
  • Barbara Szacka, Czas przeszły, pamięć, mit, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2006, s. 18.
    Sławomir Kapralski, Pamięć, przestrzeń, tożsamość. Próba refleksji teoretycznej [w:] Pamięć, przestrzeń, tożsamość, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2010
  • Jan Assmann, Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa [w:] Borussia. Kultura – Historia – Literatura, Rocznik XIII, 29/2003, s. 13
  • Aleida Assmann, Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej pamięci [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków 2009, s. 170-171
  • Piotr Tadeusz Kwiatkowski, Pamięć zbiorowa społeczeństwa polskiego w okresie transformacji, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2008, s.15-16
  • Andrzej Szpociński, Miejsca pamięci, Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa [w:] Borussia. Kultura – Historia – Literatura, Rocznik XIII, 29/2003, s. 18

Zdjęcia:

  • Maurice Halbawchs - www.rts.rs
  • Jan i Aleida Assmann - www.cohesion.rice.eu
  • Pierre Nora - www.mahj.org

 

 

Partnerzy

Foto Eksploracje Lębork
MDK_Rumia2
Wartheland
Miastko_logo
Trójmiejska Grupa Eksploracyjna
Polskazdrona
ratowaniezabytowk
Ustka1
1
BibliotekaLebork_logo
Muzeum Wejherowo
Pałac Płocko
wolneforumgdansk
gryf
Previous Next