Historia Żydów w Wejherowie
W 1772 roku nastąpił rozbiór Prus Królewskich, którego inicjatorem był król pruski Fryderyk II. Wejherowo zostało przejęte 21 września, a jego nazwę zmieniono na niemiecką: Neustadt im Westpreuβen. Zdania dotyczące prób osadnictwa Żydów w Wejherowie są podzielone wśród badaczy. W „Historii Wejherowa" odnajdujemy informację, że Żydzi formalnie zaczęli stanowić cząstkę lokalnej społeczności w 1812 roku. Wcześniej Żydzi nie mieli prawa osiedlać się w Wejherowie na mocy rozporządzenia wydanego przez Fryderyka II. Najstarsze dane dotyczące liczby Żydów zamieszkujących Wejherowo pochodzą z 1831 roku. Wówczas odnotowano 89 Żydów, stanowiło to 5,2 % ogółu mieszkańców


Liczba Żydów zamieszkujących Wejherowo w latach 1818 - 1939

wykres

Wraz z wzrostem ogólnej liczby ludności, zmieniała się również struktura narodowościowo-wyznaniowa. W roku 1892 ogólna liczba obywateli w powiecie wejherowskim wynosiła 41 820, w tym żywioł kaszubsko-polski stanowił 2/3, pozostali to Niemcy oraz nieliczni Żydzi. W samym Wejherowie ogólna liczba mieszkańców w roku 1892 to 2246. Wśród nich 160 było Żydami.

Żydzi przybyli do Wejherowa ze wsi Bolszewo położonej ok. 5 km od miasta. Funkcjonowała w niej wiejska gmina żydowska. W roku 1766 we wsi znajdował się kirkut na tzw. Żydowskiej Górce („Judenberg"), szkoła z językiem hebrajskim oraz mykwa – dom modlitewny. Kirkut na Żydowskiej Górce został odkupiony przez gminę żydowską z Wejherowa w roku 1827.
Nie udało się ustalić dokładnej daty założenia wejherowskiej gminy żydowskiej. Jej status został zatwierdzony między 31 marca a 9 sierpnia 1858 roku. Do gminy należeli Żydzi zamieszkali w pobliskich wsiach oraz podporządkowane jej były gminy w Pucku, Sopocie oraz Gdyni. W roku 1906 w skład zarządu gminy w Wejherowie wchodzili: Lewinnek, M. Loewenstein i Rosenthal (byli członkami stałymi) oraz Louis Loewenstein i Felix Schoeps (byli zastępcami); J. Borchheim, Jacob Chrzanowski, Mortiz Fürstenberg, M. Falk, Fr. Gottliebsohn, Louis Loewenstein, David Riese, Ludwig Schleimer i M. Wollf (wchodzili w skład rady reprezentantów); Max Riese, Sally Hirsch i David Bernstein (zastępcy).

obraz 000wLudność żydowska w Wejherowie osiedlała się głównie w północnej części miasta. Wskutek nacisków magistratu, społeczność żydowska musiała przenieść się w latach 70. na ulicę Judenstraβe (Żydowska). Był to efekt niemalże przymusowego przesiedlenia Żydów z Rynku oraz innych miejsc. W pobliżu ulicy Judenstraβe wybudowano w roku 1866 bożnicę (synagogę), która mieściła się na działce przy ulicy Putzigerstraβe 3 (Pucka).
Żydzi w Wejherowie trudnili się przede wszystkim rzemiosłem, kupiectwem i drobnym przemysłem. Najmożniejsze rodziny żydowskie stanowiły główną siłę finansową Wejherowa na przełomie XIX i XX wieku. Bardzo ważną rolę odegrała w Wejherowie kupiecka rodzina Fürstenberg. Nabyła ona kamienicę przy ulicy Judenstraβe 16/17. Georg Fürstenberg był jednym z fundatorów budowy synagogi oraz odbudowy cmentarza w Bolszewie.
Kolejna rodzina – Loewenstein przeprowadziła się do Wejherowa z Pucka w latach 60. XIX wieku. Zamieszkali on przy ulicy Lauenbergerstraβe 34. Rodzina z czasem zdominowała kupiectwo żydowskie w mieście. Członkowie rodziny Loewenstein trudnili się przede wszystkim handlem skórami oraz bawełną, inwestowali również w nieruchomości w mieście i okolicy.
Z kolei rodzina Riese sprowadziła się do miasta w latach 80. XIX wieku. Dawid Riese założył w Wejherowie skład towarów pasmanteryjnych przy Lauenburgerstraβe 29.
Do zamożniejszych rodzin żydowskich należała również rodzina Schleimer. Zajmowali się oni przede wszystkim hodowlą i sprzedażą koni. Poza tym po roku 1920 parali się skupem skór oraz sprzedażą artykułów bławatnych. Od 1912 roku jeden z członków rodziny Schleimer – Ludwig – prowadził firmę handlu manufakturą i konfekcją, która znajdowała się przy Danzigerstraβe 1 (Gdańska). Handel końmi był bardzo dochodowym interesem, toteż zajęła się nim inna rodzina – Bernsteinowie. Nabyli oni kamienicę, która mieściła się przy ulicy Danzigerstraβe 71.
wei19Kolejna rodzina – Rosenthal zasłynęła przez wybudowanie fabryki wódek i likierów (znajdowała się przy ulicy Lauenburgerstraβe 12) – „C.A. Hochsultz Nast".
W roku 1918 Polska odzyskała niepodległość po stu dwudziestu trzech latach rozbiorów dokonanych przez Rosję, Prusy i Austrię. Dwa lata później przyłączona do odrodzonej Polski część Prus Zachodnich weszła w skład województwa pomorskiego, której siedzibą został Toruń. Natomiast jednym z powiatów województwa pomorskiego stał się powiat wejherowski z siedzibą w Wejherowie. Wtedy też wpływ Żydów na losy miasta i powiatu został zredukowany do minimum. Żydzi zostali zepchnięci na margines życia społeczno-politycznego na Pomorzu Gdańskim w niepodległej Polsce. Było to wynikiem nie tylko odrębności kulturowej, religijnej ale również silnych związków miejscowych Żydów z mniejszością niemiecką oraz bariery językowej. W roku 1910 w Wejherowie mieszkało 142 Żydów. Natomiast w 1921 roku ich liczba zmniejszyła się do 62. Nastąpiła masowa emigracja do Niemiec – tych Żydów, którzy czuli się Niemcami, byli dobrze sytuowani (w tym również funkcjonariusze gminni – rabini, kantorzy, członkowie zarządu i reprezentacji). Zmieniło to, a wręcz utrudniło funkcjonowanie gminy żydowskiej. Ubyło wiele osób, które pełniły ważne funkcje w gminie, dlatego została ona zmuszona do ograniczenia statutowej działalności.
Dopiero po roku 1926 Żydzi ponownie zaczęli osiedlać się na terenach Powiatu Morskiego. Nastąpił wtedy gwałtowny rozwój Gdyni, która stała się obiecującym miejscem do prowadzenia interesów. Żydzi, którzy przybywali na tereny Pomorza z głębi Polski, osiedlali się początkowo w Wejherowie. Przede wszystkim ze względu na rozmiary miasta, siedzibę starosty oraz istniejące już tutaj środowisko żydowskie. Pierwszą spółką, jaka powstała w Wejherowie w owym czasie był skład manufaktury „Ekonomja", założony przez Lejzera Modzelewskiego i Jakuba Śpiewaka. Skład ten mieścił się przy ulicy Placu Wejhera 25, działał w latach 1926 – 1929.
Gottlieb Jews Praying in the Synagogue on Yom KippurW roku 1930 rozpoczęto pracę nad nową organizacją gmin żydowskich. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP) poprosiło wojewodę pomorskiego o propozycje w tym zakresie. Wojewoda pomorski zaproponował utworzenie jednej dużej gminy wyznaniowej, która miałaby siedzibę w Wejherowie. Propozycja ta nie została zaakceptowana przez MWRiOP. W dniu 28 września 1932 roku minister Janusz Jędrzejewicz wydał oświadczenie, w którym postanowił połączyć cztery gminy działające dotychczas na obszarze północnego Pomorza – kartuską, kościerską, pucką oraz wejherowską – w jedną żydowską gminę wyznaniową z siedzibą w Kartuzach. Mogły istnieć dwie przyczyny wybrania Kartuz jako ośrodka gminy wyznaniowej. Po pierwsze w Kartuzach dominowali Żydzi miejscowi, niemieccy, którzy byli uznawani przez władze administracyjne za bardziej lojalnych od Żydów napływowych. Natomiast pomimo tego, iż gmina wejherowska była znacznie bogatsza i liczniejsza, to większą rolę zaczęli odgrywać w niej Żydzi napływowi, którzy pochodzili z innych dzielnic kraju oraz których stosunek do Polski według władz był nieprzychylny. Po drugie Kartuzy leżały w dogodnym oraz centralnym położeniu względem pozostałych gmin. Pełna nazwa gminy brzmiała: Gmina Wyznaniowa Żydowska Okręgu Kartuskiego.
piasnica execution AsrNf67eSytuacja społeczności żydowskiej w całej Polsce uległa zmianie po agresji III Rzeszy na Polskę oraz okupacji ziem polskich, która rozpoczęła się 1 września 1939 roku. Pierwsze aresztowania ludności żydowskiej nastąpiły między 12 a 15 września. Pojmanych Żydów przetrzymywano na początku w jednym z prowizorycznych obozów w Gdyni, następnie przewieziono ich do Nowego Portu, a stamtąd do Stutthofu. W obozie Stutthof znalazło się jedenastu Żydów z Wejherowa (większości udało się wyjechać przed wybuchem wojny). Trzech Żydów wejherowskich uniknęło śmierci w obozie. Byli to: Icek Krymałowski, Jakub Wartzki oraz Josef David Jedwab. Rodziny aresztowanych najpierw przetrzymywano w wejherowskim więzieniu, a potem najprawdopodobniej większość z nich przewożono do Lasów piaśnickich. Jedną z nich była rodzina Dawida Riese, właściciela kamienicy z Wejherowa.
Do Lasów Piaśnickich wywożono więźniów tylko w jednym celu. Ofiary stawały przed wykopanym grobem i były rozstrzeliwane. W lasach nieopodal wsi Piaśnica hitlerowcy dokonywali masowych morderstw na bezbronnych ludziach. Specjalny sztab, który został powołany do kierowania akcją eksterminacyjną decydował o życiu i śmierci uwięzionych.
4bdb952eadfa58949ffba136eaffbc2dW Piaśnicy zabijano również dzieci żydowskie poprzez uderzenie główką o drzewo. „Przełożona sióstr zmartwychwstanek, siostra A. Kotowska, do końca opiekowała się grupką dzieci żydowskich, z którymi najprawdopodobniej z własnej inicjatywy udała się w ostatnią podroż".
Żydów, których nie zgładzono w Piaśnicy, wywieziono do gett na terenie Generalnej Guberni. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej powiat morski opuściło 121 Żydów. Natomiast 95 zostało ewakuowanych do Generalnej Guberni – są to dane ze sprawozdania Wernera Lorenza (szefa Głównego Urzędu Kolonizacyjnego dla Niemców etnicznych w ramach SS) z 25 i 27 stycznia 1940 roku.

 

 

 

 

Źródła:
• Część pracy licencjackiej autorki strony, a w niej:

  • Józef Borzyszkowski, Nowe – władca, właściciele, ustrój, charakter miasta, Wejherowo i jego właściciele, a przejęcie Prus przez Fryderyka II [w:] Historia Wejherowa.
  • Józef Borzyszkowski, Życie codzienne – rodzina, szkoła, Kościół – w kaszubskiej Jerozolimie, rodzina, warunki życia w mieście [w:] Historia Wejherowa.
  •  Józef Borzyszkowski, Rozwój społeczno-gospodarczy i przestrzenny Wejherowa, Ludność miasta i jej struktura społeczno-zawodowa [w:] Historia Wejherowa.
  •  Bogusław Breza, Okres międzywojenny, Wejherowo miastem różnych religii [w:] Historia Wejherowa.
  • Jarosław Drozd, Społeczność żydowska w Gdyni w okresie międzywojennym.
  • Hanna Domańska, Kamienne drzewo płaczu. Gminy żydowskie województwa gdańskiego, ich dzieje i zabytki.
  • Regina Osowicka, Bedeker Wejherowski.
  • Zenon Hubert Nowak, Dzieje Żydów na Pomorzu. Stan badań i postulaty badawcze [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku.
  • Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk, Śladami żydowskimi po Kaszubach. Przewodnik.
  • Jan Sziling, Gminy wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w latach 1920-1939 (Liczebność i rozmieszczenie) [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920-1939).
  • Barbara Bojarska, Piaśnica. Miejsce martyrologii i pamięci. Z badań nad zbrodniami hitlerowskimi na Pomorzu.
  • Danuta Drywa, Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym Stutthof (wrzesień 1939 – maj 1945).
  • Grzegorz Berendt, Żydzi na gdańskim rozdrożu 1945 – 1950.

Partnerzy

Foto Eksploracje Lębork
MDK_Rumia2
gryf
Polskazdrona
Trójmiejska Grupa Eksploracyjna
Ustka1
ratowaniezabytowk
Miastko_logo
Pałac Płocko
Muzeum Wejherowo
wolneforumgdansk
Wartheland
1
BibliotekaLebork_logo
Previous Next